##plugins.themes.huaf_theme.article.main##
Tóm tắt
Trong bối cảnh kinh tế số, thu nhập của cá nhân ngày càng đa dạng, phân tán và phát sinh thông qua nhiều nền tảng, phương thức thanh toán khác nhau. Những đặc điểm này làm gia tăng chi phí tuân thủ của người nộp thuế và đặt ra thách thức đối với cơ chế thu thuế thu nhập cá nhân (TNCN) dựa chủ yếu trên nguyên tắc “tự khai, tự nộp”. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu phân tích cơ chế khấu trừ dưới góc độ kỹ thuật quản lý thuế hoặc đánh giá từng nhóm quy định pháp luật, trong khi chưa làm rõ đầy đủ sự phân bổ chi phí, thông tin và động lực giữa cơ chế tự khai và cơ chế khấu trừ tại nguồn trong cùng một khung phân tích kinh tế học pháp luật.
Bài viết sử dụng phương pháp phân tích kinh tế học pháp luật, phân tích quy phạm pháp luật, so sánh thể chế và kết quả khảo sát 105 cá nhân do tác giả thực hiện năm 2026. Hai cơ chế thu thuế được phân tích theo bốn tiêu chí: chi phí tuân thủ, bất cân xứng thông tin, cấu trúc động lực và hiệu quả thực thi. Kết quả nghiên cứu cho thấy cơ chế tự khai đặt phần lớn chi phí xử lý thông tin và thực hiện nghĩa vụ lên từng cá nhân, trong khi khả năng kiểm tra của cơ quan thuế phụ thuộc đáng kể vào thông tin
do người nộp thuế cung cấp. Cơ chế khấu trừ tại nguồn có khả năng khắc phục một phần những hạn chế này bằng cách phân bổ nghĩa vụ thu thuế cho các chủ thể có lợi thế về dữ liệu và khả năng kiểm soát giao dịch. Tuy nhiên, lợi thế của cơ chế khấu trừ chỉ được phát huy khi pháp luật xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể, bảo đảm khả năng đối soát, điều chỉnh sai sót, hoàn thuế và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số định hướng hoàn thiện cơ chế thu thuế thu nhập cá nhân phù hợp với điều kiện pháp lý, hạ tầng dữ liệu và năng lực quản lý của Việt Nam.